احمد امين مصرى تأثير فرهنگ ايرانى بر فرهنگ عربى را در اين موضوعات خلاصه مىكند : طرز تفكر ايرانيان ، لغات فراوان ايرانى ، امثال و حكم ، موسيقى و غنا و همچنين ديوان انشا و اصول نامه‌نگارى . « 1 » فعاليت‌هاى ايرانيان به همين مختصر خلاصه نمىشد . چنان كه فرهيختگان ايرانى در بخش‌هاى مختلف چون علم احكام دينى ، علوم ادبى ، قضايى ، سياسى و اجتماعى جهدى بليغ نمودند و در علم حديث ، تفسير ، كلام و تصوف سرآمد روزگار شدند . شايد به دليل همين حضور چشمگير است كه ابن‌خلدون ، متفكر بزرگ تونسى اعتراف مىكند به اينكه بيشتر دانشوران اسلام از ايرانيان‌اند ، خواه در علوم شرعى و خواه در دانش‌هاى عقلى . « 2 » با بررسى اسامى دانشمندان مسلمان در قرون نخستين اسلامى ، اين نظر كه بيشتر سرآمدان عرصه علوم و فنون ايرانى بودند ، به باورى عميق مبدّل مىشود . براى نمونه در علم نحو ( دستور زبان عربى ) دانشمندان ايرانى چون سيبويه ، ابوعلى فارسى و زجّاج ، استاد و مبتكر بودند . « 3 » بيشتر حاملان حديث كه كار حفظ و نگاهبانى علوم حديث را بر عهده داشتند ، ايرانى بودند و يا در مهد تربيت ايرانى باليدند . دانشمندان علم اصول و بيشتر مفسران قرآن و عالمان اصول فقه و كلام و علوم شرعى نيز ايرانى بودند . « 4 » ابن‌خلدون در تأييد همين مطلب ، حديثى را از پيامبراكرم صلى الله عليه و آله نقل مىكند مبنى بر اينكه : اگر دانش بر گردن آسمان آويزد ، قومى از مردم فارس بدان نايل آيند و آن را به دست مىآورند . « 5 » براى مطالعه بيشتر سده‌هاى نخستين اسلامى دانشمندان مسلمان ايرانى در عرصه‌هاى مختلف حضورى چشمگير داشتند كه

--> ( 1 ) . احمد امين ، فجر الاسلام ، ص 86 . ( 2 ) . ابن خلدون ، مقدمه ، ترجمه محمد پروين گنابادى ، ج 2 ، ص 1148 . ( 3 ) . همان ، ص 1150 . ( 4 ) . همان . ( 5 ) . همان ، ص 1150 و 1151 .